Brezhoneg Bro-Vear

Ar raganvioù-diskouez

Gwechall e vije implijet an tri rannig-diskouez -mañ, -se ha -hont evit sevel ar raganvioù-diskouez. Tal-kichen hemañ ha hennezh e oa deus henhont. Herie-an-deiz avat ne vez ket klevet ken hennezh diwezhañ en hom brezhoneg.

Evit an drivet gour unan n'anavezomp ket nemet ar stummoù-mañ neuze :

gourel hemañ : hémã hennezh : hẽs (raloc'h : hénes)
benel homañ : homɑ̃ honnezh : hɔ̃s (raloc'h : hɔ̃nes)

Favereau (1997, p.118) a ra ar memes koñstad diwar-benn ar stumm -hont o vont da goll. Notenniñ a ra neuze « des formes nouvelles (mais un peu familières) comme hemañ all cet autre, hounn'zh all idem (fém.), ar re-m' all Ph les autres... gus ». Ar frammoù-se a gaver ivez en hom brezhoneg ha kavet a ra dimp zo un tamm ster-gwashaat gante :

hemañ all : hém al

hemañ all

[hem al]

l'autre là

Plac'h, 1928, Bear (dastumet gant Tangi)

homañ all : hom al

homañ all an hini 'meus bet herie

[‘homal ni møz bet 'hɛje]

c'est cette autre-ci que j'ai eue aujourd'hui

Plac'h, 1928, Bear (dastumet gant Tangi)

hennezh all : hẽz al

hennezh all

[hẽ:z al]

l'autre [type]

Plac'h, 1928, Bear (dastumet gant Tangi)

honnezh all : hɔ̃z al

honnezh all

[hɔ̃'zɑl]

cette autre-là

Plac'h, 1928, Bear (dastumet gant Tangi)

ar re-mañ all : rém' al

ar re-mañ all

['remal]

les autres-là

Plac'h, 1928, Bear (dastumet gant Tangi)

ar re-se all : rézé al

ar re-se all

[reze ɑl]

les autres-là

Plac'h, 1928, Bear (dastumet gant Tangi)

Evit ar pezh a sell al liester just a-walc'h en em gavomp gant un toullad-brav a raganvioù-diskouez.

Ar stummoù stankañ a glever eo ar re-se (rézé / raloc'h : réz) hag ar re-he (réhé / réé). Bezañ zo stummoù all savet diwar ar re-mañ gant merk al liester -où ouzhpennet :

Pe da re :

ar reoù-se : réwzé

kement a salopriaj zo 'ba ar reoù-se evel 'ba 'r gachoù

[’kemɛn ˌsalo’priɑʃ so bar rew ze wɛl bar ’gɑ:ʃo]

il y a autant de saloperies dans ceux-là que dans les autres gâteaux

Plac'h, 1928, Bear (dastumet gant Tangi)

Pe da -se :

ar re-seoù : rézéw

ar re-seoù oc'h arriet ha reoù o vont a-raok koura, peogwir tout ec'h arrifomp da vont a-raok kwa

['ʁezew o 'hɑjɛt a ʁew vɔ̃n ɾo:k kuɾa py tut 'hɑjfɔ̃m də vɔ̃n ə'ɾo:k kwa]

ceux-là qui arrivent [naissent] et ceux qui meurent quoi, puisque tout nous en viendrons à mourir quoi

Paotr, 1926, Bear (dastumet gant Tangi)

Ar raganv lost-ger -ig zo barrek da heuilh merk al liester -où. Daou skwer hon eus, bet klevet holl gant ar memes plac'h deus Koadaskorn :

me 'meus klasket ar re-seouig

me 'meus klasket ar re-seouig

[me møs 'klɑskə re'zewic]

moi j'ai cherché ceux-là

Plac'h, 1936, Bear (dastumet gant Tangi)

'h on bet o kerc'hat boued d'ar re-seouig

feiz, goude-kreistez neuze, bremañ-souden, 'h on bet o kerc'hat boued d'ar re-seouig

[fe: ’gu:de kres’te: nœe ˌbomə’zɔ̃m hɔ̃ be ’kɛrhəd bwed də re’zewic]

ma foi, l'après-midi alors, tout à l'heure, j'ai été chercher de la nourriture pour ceux-là [oiseaux]

Plac'h, 1936, Bear (dastumet gant Tangi)

Jouitteau (Les démonstratifs), da heul Hewitt hag an Du, a wel un tech da lemel re er framm :

« En Trégor, cette évolution montre un pas de plus car les formes rapportées par Hewitt (2001) et Le Dû (2012, p.71) montrent un effacement du morphème re, avec -où comme seule forme du pluriel. »

Deus tu ar c'huzh-heol an hini e vez klevet an aliesañ. Ar skwerioù bet kavet en hom c'horpus zo bet roet peurvuiañ gant tud deus Plûned :

evel-se ar 'seoù a oa bet en em gavet ganimp ivez

evel-se ar re-seoù a oa bet en em gavet ganimp ivez

[vi'sɛ zew wa be nɔ̃n gɑ:d gənim ‘ie]

comme ça ça s'était retrouvé avec nous [on les avait récupéré aussi, terres]

Paotr, 1968, Bear (dastumet gant Tangi)

ar 'seoù a deske a-walc'h a raent

ar re-seoù a deske a-walc'h a raent

[zew 'diskɛ ə'wɑh ʁɛɲ]

ceux-là apprenaient assez bien

Paotr, 1962, Bear (dastumet gant Tangi)

aze e oa deuet ar 'seouig

aze e oa deuet ar re-seouig

['ɑhe wa dœ 'zewic]

[à cette époque-] là étaient arrivés ceux-là [tracteurs]

Paotr, 1951, Bear (dastumet gant Tangi)

Ar framm ar re-mañ a vez kavet un tamm mat nebeutoc'h evit ar framm ar re-se hag ar stummoù deveret dioutañ. Dam da se sur a-walc'h eo muioc'h stabil : n'hon eus ket notennet stumm all ebet dioutañ.

Evit achuiñ zo d'ober notenniñ penaos o deus ar raganvioù-diskouez-se talvoudegezh ur raganv-gour pa vezont laket e penn kentañ ur frazenn. Kement-se a lâre Jul Gros e Teñzor ar brezhoneg komzet (1970, p.33) :

« Hennez ('celui-là'), honnez ('celle-là'), ar-re-ze ('ceux-là', 'celles-là') sont des mots usés à force d'être employés. On verra dans le texte breton combien sont nombreuses les phrases commençant par ces mots. Dans la plupart des cas, leur sens démonstratif s'est détérioré au point de n'avoir plus la valeur que d'un pronom personnel se rapportant à un être dont il a déjà été question dans la conversation. On les traduit souvent par 'il', 'elle', 'ils' ou 'elles'. »

Tangi YEKEL, miz gouere 2018