Brezhoneg Bro-Vear

Ar rakgerioù

Laket ouzhpenn d'an 29/09/2019 : un notenn diwar-benn ad-.

Implij ar rakgerioù n'en deus ket paouezet da goazhañ a-hed ar c'hantvedoù. Kement-se en devoa remerket Jul Gros en e levr Le Style populaire (1984, p.369) :

« Le vieux-breton possédait de nombreux préfixes dont beaucoup sont tombés en désuétude en ce sens que la langue parlée ne s'en sert plus pour former de nouveaux mots. »

War al lec'hienn Arbres, pennad Rakgerioù, e kaver listennad ar rakgerioù brezhonek. Arriet a raer tost da 150 rakger etretout.

En hom brezhoneg e kaver bepred roudoù deus ar rakgerioù kozh, skornet e gerioù zo : boullboazh, daremprediñ, embann, garlostenn, kinglañv, minc'hoarzh, morlivet, treuzyeot, tourlonkañ, dreist-par...

Evit ar pezh a sell an implij dioute e notenne Jul Gros kement-se (idem. p.369) :

« Seuls les préfixes suivants sont encore vivants et productifs en TP : ad-, dam-, di-, dis-, diz-, droug-, hanter-, nevez-, peur-. »

Kemer a rae paotr Tredraezh-Lokemo skwer ar rakger hogoz-. Hervezañ e vije implijet betek 1914, hag aet er-maez ar c'hiz war-lerc'h (idem, p.380). E blas zo bet kemeret gant ar ger amprestet diwar ar galleg kazi. Sell aze skwerioù klevet ganimp :

an ti zo arri kazi kouezhet

an ti zo arri kazi kouezhet

[ən ti: zo ɑj 'kɑ:he kwet mɛt]

la maison est presque en ruine

Paotr, 1948, Sant Laorañs (dastumet gant Tangi)

hanter-kant vloaz zo 'meus kazi kuitaet ar skol

hanter-kant vloaz zo 'meus kazi kuitaet ar skol

['hɑ̃ntər kɑ̃n lɑ: so møs kahe kwi'tɑ:d sko:l]

ça fait presque cinquante ans que j'ai quitté l'école

Paotr, 1946, Lannuon (dastumet gant Tangi)

soup zo aze dija, evel-se 'h eo kazi prest koan

soup zo aze dija, evel-se 'h eo kazi prest koan

[zup so ‘ahɛ 'deʒa vise hɛ 'kahi pre̞st kwã:n]

il y a de la soupe là, comme ça le dîner est presque prêt

Paotr, 1915, Bear (dastumet gant Tangi)

Ar memes hent a heuilh ar rakgerioù dam- ha drouk-. En deiz-a-herie e vezont klevet e gerioù skornet (damoadoù, droukchañs...), met ne servijont ket ken da sevel gerioù nevez :

damoadoù ma zad

damoadoù ma zad

[dɑ̃m'nwɑ:ʒo mə dɑ:t]

dans les âges de mon père

Roje Dollo, 1932, Bear (dastumet gant Tangi)

an hini 'neus droukchañs, feiz...

an hini 'neus droukchañs, feiz...

[n:i nøz 'dɾukʃɑ̃s fe:]

celui qui a de la malchance, ma foi...

Lusieñ Minous, 1926, Bear (dastumet gant Tangi)

E-se, diwar listenn Jul Gros ne vana ket nemet ar re-mañ a vez implijet c'hoazh : ad-, di-, hanter-, nevez-, peur-. D'ar re seoù e c'haller adouilhañ kozh- ha kaoc'h- avat, hag a glever ur wech an amzer.

1. Ad-

Servijet a ra da lâret e tremen div wech an ober. Stank stank eo an implij anezhañ en hom brezhoneg, dreist-holl a-raok ar verboù. Deus kement verb zo e c'hallfe bezañ staget en gwirionez : aduhelaat, adskeiñ, adlakaat, adkemer, adtreuziñ, adsevel, adesae, adlabourat, addigor, adtorriñ, adkouezhañ...

Asambles gant anvioù-kadarn e kaver anezhañ ivez, met seblantout a ra ar gerioù-se bezañ skornetoc'h : adgroñch, adkoan, adverenn, adlein, adbugale-vihan...

Degouezhet a ra un dra kurius a-walc’h pa eo kat ar rakger ad- da vezañ lakaet dirak an anaforenn en em :

goude ad-en em reunisañ a vez start : goudé had nõn réunisã vé start

hag ur wech aet eu... tout war an tu-gin evel e vez lâret eu... goude ad en em reunisañ a vez start

[a weʒ ɛt ə tud waɹ ty’gi:n wɛl ve lɑ:d ə ’gu:de hat nɔ̃n ˌɹey’nisɑ̃ ve stɑɹd]

et une fois que euh... tout est à l'envers comme on dit [relations familiales détériorées], après re... il est difficile de se réunir

Lusieñ Minous, 1926, Bear (dastumet gant Tangi)

ad-en em gavet eo : hadnõn gad ê

ad en em gavet eo

[hadnɔ̃n gɑ:d ɛ]

elle est de nouveau rétablie

???

Lusien Karluer, 1928, Bear (dastumet gant Tangi)

Ar c'hemmadur dre-vlotaat war-e-lerc'h a seblant bezañ ral. Gortozet e vez evit ar gerioù en g-, gw-, m- ha b-. Sell aze ar stummoù hag a glever en hom brezhoneg koulskoude :

kemmadur g-c'h : adc'houli
met : adgelven, adglask, adgoulet, adgraet, adgolo, adgloaziañ, adglazañ

kemmadur gw-w : Ø
met : adgwerzhet, adgwalc'het, adgwelet, adgwasket

kemmadur b-v : advoutañ, adverviñ
met : adbatiset, adbrañchañ, adboutet, adbet, adbegañ, adbourjonniñ

kemmadur m-v : advont, advontañ, advanan, advuzuriñ
met : admesket, admasonet, admemoret, admenajet, admont, admontet, admalet, admanet

Kement ha lâret eo luziet an traoù aze, gant un toulladig a verboù kemmet a-wechoù, digemmet gwechoù all. Dre vras e c'haller lâret memestra eo techet ar c'hemmadur war-lerc'h ad- da vont a-raok en hom brezhoneg.

Pa ne vez ket a gemmadur dre vlotaat e vez klevet ur sandhi alies (adglask : hatklask).

D'achuiñ zo d'ober notenniñ e vez klevet [hat] en Treger, gant un [h] c'hwezhet da vat.

2. Di-

Implijet e vez da sevel gerioù-kontrol. An implij anezhañ zo stank, met na vez ket savet nemeur a c'herioù nevez diwarnañ en eur-a-herie.

Staget e vez deus verboù
treiñ ➜ dizreiñ
machinañ ➜ divachinañ
laezhañ ➜ dilaezhañ

Deus anvioù-gwan :
skuizh ➜ diskuizh
golo ➜ dizolo

Ha deus anvioù-kadarn :
heol ➜ disheol
glav ➜ disc'hlav
truez ➜ didruez
nerzh ➜ dinerzh

Evit ar pezh a sell deus ar stumm (di-, dis-, diz-) e cheñch an traoù deus soniad gentañ ar ger. Dirak ur vogalenn e vo kavet diz- bep tro : dizober, dizinteriñ, dizanavezet, dizenor...

Dirak ar gerioù gant c'h-, d-, g-, j-, n-, r-, s- ha b- e vez kavet peurvuiañ ar stumm di- : disammañ, disoñjal, dinerzhañ, dijugañ, didouariñ, dic'hroziañ, diverrañ, distignañ...

Evit al lizherenn l- e seblant ar stumm di- bezañ implijet an aliesañ : dilañsañ, dilojañ, dilaoskel, dilaezhañ, dilaouañ, dilostañ...

Kavet a raer ur stumm bennaket en dis- avat, evel dislâret pe c'hoazh disluziañ (diluziañ a vez klevet stankoc'h avat).

Evit ar peurrest (p-, t-, k- dreist-holl) e seblant ar stumm dis- bezañ implijet an aliesañ : displegañ, disvankañ, distokañ, disklaeriañ, distrompañ, dispakañ, diskregiñ, disklenkañ, distroadañ, diskontañ, disklozañ...

Evit ar pezh a sell ar ster e wel yezhonourien zo un diferañs etre dis- ha di-. An hini kentañ zo kontet « kreñvoc’h a-fed ster » (Deshayes, Dictionnaire étymologique du breton, 2003, p.36) ha « nerzhusoc’h deus klevet » (Gros, idem, p.374).

Dastumet hon eus ur skwer hag a diskwel kement-se. Barrek eo ar verb troadañ, « emmancher », da gemer pe ar rakger di- pe ar rakger dis-, ha dishañval ster an daou verb. Didroadañ a sinifi « se démancher [tout seul] » pa sinifi distroadañ « [faire l’action de] démancher » (ster 1) pe « faire tomber, mettre au sol » (ster 2).

pa didroade troad ar skubelenn (quand le balai se démanchait [tout seul]) distroadañ ar skubelenn (enlever le manche du balai)

War-lerc'h di- e vez kavet ar c'hemmadur dre-vlotaat bep gwech. War-lerc'h dis- e vez kavet ivez, met gant ar gerioù a gomañs gant g-, gw-, m- ha b- hepken : disweran, disvankañ, disc'hraet, diswriat...

Ur stumm « disglav » gant sandhi, souezhus a-walc'h, hon eus serret, hag-eñ e vez kavet kentoc'h ar stumm « disc'hlav » :

'ba an disc'hlav

'ba 'h disc'hlav

[bah ’dislɑw]

à l'abri de la pluie

Lusieñ Minous, 1926, Bear (dastumet gant Tangi)

arri eo poent mont en disc'hlav.

Takennoù glav zo, arri eo poent mont en disc'hlav.

Dakéno glaw zo, ayè pwèn mon-n dislaw.

[dakeno glaw zo ajɛ pwɛn mõn dislaw]

Il y a des gouttes de pluie, il est temps de se mettre à l'abri.

Paotr, 1915, Bear (dastumet gant Julien)

mont en disc'hlav

mont en disc'hlav

[mõn dis'hlaw]

aller s'abriter de la pluie

Lusien Karluer, 1928, Bear (dastumet gant Tangi)

en disc'hlav

en disc'hlav

['dizlɑw]

à l'abri de la pluie

Manuel Aofred, 1931, Bear (dastumet gant Tangi)

glav a ra, kerzh dindan... kerzh en disglav

glav a ra, kerzh dindan... kerzh en disglav

[glaw ra kɛz di’nã:n kɛs ’disklaw]

il pleut, va sous, va t'abriter de la pluie

Lusien Karluer, 1928, Bear (dastumet gant Tangi)

Gant tremen ha treiñ e c'hoari un dra bennaket kurius ivez. Kentoc'h evit ar stummoù gortozet distremen ha distreiñ e klever dizremen ha dizreiñ. Dre benaos e tegouezh kement-se ? An heuliad lizherennoù distr- a vefe techet da vont da dizr- ?

Notenniñ a ra Jul Gros (idem, p.374) un dra bennaket all diwar-benn ar rakger di- :

« Ce préfixe sert à former des locutions à deux termes : le positif et son contraire, exprimant la répétition ou la continuation d'une action ou d'un état. »

Ur skwer bennaket deus se hon eus serret :

ruilhet ha disruilhet (secoué dans tous les sens, balloté)

ruilhet ha disruilhet

['ryʎəd a dis'ryʎət]

roulé et déroulé [secoué dans tous les sens, balloté]

Lusien Karluer, 1928, Bear (dastumet gant Tangi)

tremen ha dizremen (passer et repasser)

tremen ha dizremen

['tremən a di'zremən]

passer et repasser

Paotr, 1965, Bear (dastumet gant Tangi)

3. Hanter-

Implijet e vez alies ar rakger-se evit sevel gerioù-nevez. Sell aze skwerioù bet klevet : hanter-skornet, hanter-sot, hanter-diswri, hanter-stag, hanter-kropichellet, hanter-laket, hanter-imobiet...

Evit ar pezh a sell ar c'hemmadurioù e vez graet an hini dre vlotaat war-lerc'h... pa vez. E-se eo barrek ar gerioù a gomañs gant k-, t-, p-, m-, g-, gw- ha b- da gemmañ, met pas ordinal :

kemmadur k-g : hanter-gousket, hanter-grouet, hanter-glañv
met : hanter-kropichellet, hanter-kleizard, hanter-kastelodennad

kemmadur t-d : hanter-dorret
met : hanter-tamm, hanter-troet

kemmadur p-b : hanter-bedet, hanter-boazhet, hanter-briz, hanter-bennbouzellet, hanter-boazh
met : hanter-pleñchenn

kemmadur m-v : hanter-varv, hanter-vezv, hanter-valeüzuret
met : hanter-metr, hanter-medisin

kemmadur g-c'h : hanter-c'henaoueg, hanter-c'hleb
met : hanter-galleg, hanter-graet

kemmadur gw-w : hanter-wenn, hanter-werennad
met : hanter-gwaeget, hanter-gwerennad

kemmadur b-v : hanter-vreur, hanter-vrein
met : hanter-batorellet, hanter-barrikennad, hanter-barrikenn, hanter-brezhoneg, hanter-bloaz

Deus gwelet evel-se e vez kemmet aliesoc'h an anvioù-gwan evit an anvioù-kadarn, hag aliesoc'h ar gerioù unsilabennek evit ar gerioù hiroc'h.

Ar ger hantereur emañ e daol-mouezh war ar silabenn-greiz : [hɑ̃nˈteːɹəɹ]. N'eus nemetañ evel-se.

Pa vez unsilabennek ar ger war-lerc'h e vo an taol-mouezh kreñv war hemañ-diwezhañ, hag un eil taol-mouezh gwanoc'h war han :

hanter-wenn [ˌhɑ̃ntəɹˈwɛn]
hanter-c'hleb [ˌhɑ̃ntəɹˈhlep]
hanternoz [ˌhɑ̃ntəɹˈnɔ̃:s]
hanter-briz [ˌhɑ̃ntəɹˈbɹi:s]
hanterkant [ˌhɑ̃ntəɹˈkɑ̃n]

Pa vez liessilabennek e vez heuilhet ar sistem reizh, taol-mouezh kreñv war an eil silabenn diwezhañ ha taol-mouezh gwan war han :

hanter-barrikennad [ˌhɑ̃ntəɹbaɹicɛˈnət]

4. Nevez-

Stank stank eo an implij anezhañ evit sevel gerioù nevez. Servijet a ra da lâret emañ an ober a-baouez bezañ graet. Dirak verboù e vez implijet an aliesañ : nevez-digoret, nevez-servijet, nevez-dastumet, nevez-laket, nevez-distaget...

Met ivez dirak adverboù hag anvioù-gwan : nevez-arri, nevez-grog, nevez-varv...

Ar c'hemmadur dre-vlotaat a vez kavet war-e-lerc'h kazi ordinal (gerioù a gomañs gant g-, k-, m-, b-, p-, t-) : nevez-c'hraet, nevez-gannet, nevez-grog, nevez-varvet, nevez-varv, nevez-vet, nevez-gomañset, nevez-brenet, nevez-dremenet...

Ur skwer bennaket hon eus hep kemmadur avat : nevez-ganet, nevez-troc'het

Dirak marv dreist-holl ne gemm ket ordinal :

an hini eo nevez-marv he den aze

an hini eo nevez-marv he den aze

['nini hɛ 'newe marw i de:n ’ahɛ]

celle dont le mari est mort récemment

Paotr, 1915, Bear (dastumet gant Tangi)

Didier eo an hini nevez-marv

Didier eo an hini nevez-marv

['ni:ni ˌnewe'mɑrw]

Didier c'est celui mort récemment

Manuel Aofred, 1931, Bear (dastumet gant Tangi)

Evit an taol-mouezh eo memestra doue hag ar rakger hanter-.

nevez-grog [ˌnewe'gɹo:k]

nevez-gomañset [ˌnewegoˈmɑ̃sət]

5. Peur-

Bev a-walc'h eo en hom brezhoneg, evit lâret eo achu da vat un ober. Dirak verboù an hini e vez laket en deiz-a-herie : peurachuiñ, peursoilhat, peurdorriñ, peurdrailhañ, peurdroc'hañ, peurgargañ...

ar broc'h 'na peurachuet anezhañ kwa

re... re eskeñtet 'ma... 'ma anezhañ kwa, hag ar broc'h moarvat 'na... ar broc'h 'na peurachuet anezhañ kwa

[ɹe ɹe ɛs'kɛ̃tət ma ma neɑ̃ kwa ag ɑj bɾɔh ma'hɑd na bɾɔh na ˌpɛɹa'ʃy:əd neɑ̃]

je l'avais trop... trop abîmé quoi [essaim d'abeilles dans un arbre abattu], et un blaireau était venu, sans doute avait-il... le blaireau l'avait terminé quoi

Lusieñ Minous, 1926, Bear (dastumet gant Tangi)

peursoilhat

peursoilhat

[pɛʁ'zo̞ʎət]

refaire la semelle

Lusien Karluer, 1928, Bear (dastumet gant Tangi)

kae da welet hag-eñ 'neus ket peurdorret anezhañ

kae da welet hag-eñ 'neus ket peurdorret anezhañ

[kɛs tə 'wɛ:lɛd gẽ: nøs kə pɛr'dɔrəd neɑ̃]

va voir s'il ne l'a pas complètement cassée

Paotr, 1915, Bear (dastumet gant Tangi)

marteze 'no peurdrailhet anezhañ

marteze 'no peurdrailhet anezhañ

[ma'tee no pɛr'draʎəd 'neã]

peut-être qu'il aura fini de le casser [il l'aura complètement démoli]

Plac'h, 1920, Bear (dastumet gant Tangi)

evel-se marteze e peurdroc'ho anezhañ

evel-se marteze e peurdroc'ho anezhañ

[və'se ma'tee bɛr'droho 'neã]

comme ça peut-être il va achevé de le couper

Paotr, 1915, Bear (dastumet gant Tangi)

e peurgarge anezhe gwin-ardant

neuze e veze laket gwin-ardant war an daol 'ba 'n... 'ba 'h c'hafe, hag e karge e volenn betek an hanter peogwir e had... e peurgarge anezhe gwin-ardant

['nœhe viʒe 'lɑkə gwi'nɑrdən warn do:l ban bah 'hɑfe a 'gɑrgɛ i 'vo:lən 'bekə 'nɑ̃ntər py'gy:r had bɛr'gɑrgɛ nɛ: gwi'nɑrdən]

alors il y avait l'eau-de-vie de mise sur la table dans... dans le café, et il remplissait son bol jusqu'à la moitié puisqu'il finissait de les remplir à l'eau-de-vie

Manuel Aofred, 1931, Bear (dastumet gant Tangi)

Dirak anvioù-kadarn hag adverboù ne vez ket implijet ken, nemet e gerioù skornet evel peurrest ha peurvuiañ.

Kemmadurioù dre-vlotaat reizh a vez graet ordinal war-e-lerc'h.

An distagadur anezhañ eo [pɛɹ].

6. Kozh-

Ral-kaer eo, met bev eo c'hoazh, da lâret eo e servij da grouiñ gerioù nevez. Talvezet a ra eo tremenet pell zo an ober, e-se ar c'hontrefed deus nevez-. Daou skwer hon eus serret :

eñ n'eo ket kozh-graet bepred (il n'est pas de facture ancienne toujours)

eñ n'eo ket kozh-graet bepred

[hẽ: nɛ kə koz gwɛt 'bopət]

il n'est pas de facture ancienne toujours

Manuel Aofred, 1931, Bear (dastumet gant Tangi)

hemañ zo kozh-distouv (celui-ci est débouché depuis longtemps)

hemañ zo kozh-distouv

['hemə zo ko:z 'distuf]

celui-ci est ouvert, débouché depuis longtemps

Plac'h, 1920, Bear (dastumet gant Tangi)

7. Kaoc'h-

Ar rakger kaoc'h- zo ken ral ha kozh-, met n'omp ket sur eo bev c'hoazh. Bepred eo manet er gerioù skornet-mañ, gant ur ster-gwashaat evel-just :

kaoc'h-klañv ya (mal-foutu oui)

kaoc'h-klañv ya

[kɔh’klɑ̃: ja]

mal fichu oui

Lusien Karluer, 1928, Bear (dastumet gant Tangi)

kaoc'h-chistr (de la piquette de cidre)

kaoc'h-chistr

[kɔh'ʃist]

du mauvais cidre [piquette]

Plac'h, 1932, Bear (dastumet gant Tangi)

kaoc'hmoc'hiñ traoù ya, n'eo ket labour graet kwa (cochonner le travail oui, ce n'est pas du travail fait quoi)

kaoc'hmoc'hiñ traoù ya, n'eo ket labour graet kwa

[kɔh'mo:hĩ tɾɛw ja ne̞ kə 'lɑ:buɹ gwɛt kwa]

saloper les choses oui, ce n'est pas du travail [bien] fait quoi

Lusieñ Minous, 1926, Bear (dastumet gant Tangi)


Evit klozañ ar sujed-mañ e venegfomp amañ Frañsiz Favereau, diwar e Yezhadur ar brezhoneg a-vremañ (1997, p.81) :

« Les préfixes sont moins productifs que les suffixes, à l'exception de ad- [...], de di- [...] ; de même que de dis- [...]. 

Les autres préfixes s'emploient surtout de façon figée, ou dans des néologismes, de plus ou moins bon aloi (cf. FV). » p81

Sevel a reomp a-du gantañ war an daou boent. Dreist-holl e sach hom evezh war tech fall ar brezhoneg standard hag a grou gerioù sof-kont gant rakgerioù aet er-maez ar c'hiz, pa ne ra ar brezhoneg-pobl nemet gant un toulladig rakgerioù ken. Peadra d'en em soñjal ur wech c'hoazh.

Tangi YEKEL, miz gouere 2019